23 лістапада 110 гадоў з дня нараджэння Змітрака Астапенка

Змітрок (Дзмітрый Емяльянавіч) Астапенка (23 лістапада 1910, в. Сяргееўка Шумілінскага павета, цяпер Шумяцкі раён, Смаленская вобласць — кастрычнік 1944, Карпаты, Славакія Псеўданімы: З. Лірнік; К. Качкін (з Ю. Таўбіным); Клім Качкін (з Ю. Таўбіным); Мсціслаўцы (з А. Куляшовым і Ю. Таўбіным)) — беларускі паэт, перакладчык.

Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. Вучыўся ў Мсціслаўскім педагагічным тэхнікуме, у 1930 перавёўся ў Мінскі Белпедтэхнікум. Восенню 1931 года разам з С. Астрэйкам, У. Дудзіцкім, Л. Калюгам, С. Русаковічам, У. Сядурам і некаторымі іншымі «забастоўшчыкамі» за ўцёкі «з прарыву» па збіранні мерзлай бульбы ў калгасе «Сцяпянка» выключаны з тэхнікума з «воўчым білетам» як «нацдэм». У 1931 годзе паступіў у БДУ. Атрымаў вышэйшую або няскончаную вышэйшую адукацыю. Працаваў у рэдакцыях рэспубліканскіх газет і часопісаў.

Арыштаваны 16 сакавіка 1933 у Мінску па адрасе: Праязны завулак, д. 8, кв. 5 па справе «Беларускай народнай грамады». Асу­джаны 10 жніўня 1933 як «член контррэвалюцыйнай арганізацыі» да 3 гадоў ППК. Пакаранне адбываў у Марыін­ску Кемераўскай вобласці, але знаходзіўся не ў ­лагеры, а на пасяленні (некаторы час разам з М. Лужаніным). Пасля вызвалення ў чэрвені 1935 жыў у Маскве па адрасе: Смаленскі бульваp, д. 15, п. 48, працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў школе № 252 Дзяржын­скага раёна.

Паўторна арыштаваны 5 снежня 1936. Асуджаны 5 кастрычніка 1937 пазасудовым органам НКУС за «антысавецкую дзейнасць» да 8 гадоў ППК.

Вызвалены магчыма ў 1942. У час Другой сусветнай вайны ў складзе групы выведнікаў ён быў перакінуты ў Чэхаславакію, дзе, паводле афіцыйнай версіі, загінуў. Аднак як сведчаць некаторыя дакументы (асабовая справа А. № 9935-с), у 1949 ён быў асу­джаны да высылкі (верагодна, у Краснаярскі край). У тым, што паэт не загінуў, быў упэўнены (па словах крытыка А. Марціновіча) і яго былы аднакурснік яшчэ па Мсціслаўскім педагагічным тэхнікуме, калега і сябра Змітрака Астапенкі паэт А. Куляшоў, які сведчыў, што ўжо пасля вайны «знаёмы твар [Зм. Астапенкі] неяк прамільгнуў у вірлівым маскоўскім натоўпе». Далейшы лёс невядомы. Па першай справе рэабі­літаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 24.8.1956, па другой — прэзідыўмам Вярхоўнага суда БССР 29.12.1954. Асабовыя справы З. Астапенкі № 14618 і № 9935-с з фотаздымкамі захоў­ваюцца ў архіве КДБ Беларусі.

Дэбютаваў вершамі ў 1926[3]. Аўтар зборнікаў паэзіі «На ўсход сонца» (1931), «Краіне» (1931), «Абураныя» (1932), «Выбранае» (1957, уключана паэма «Эдэм»), «Вершы і паэмы» (1968), кніжка-малюнак для дзяцей «Трактар» (1933), зборнік «Як шум дажджу» з друку не выйшаў, захаваліся толькі гранкі. Пісаў апавяданні. Стаяў ля вытокаў беларускай навукова-фантастычнай літаратуры, аўтар навукова-фантастычнага рамана «Вызваленне сіл» (часопіс «Маладняк», 1932).

Пераклаў раманы М. Горкага «Маці»[3] (1932), Л. Первамайскага(руск.) бел. «Ваколіцы» (1931, разам з М. Багуном), аповесці П. Голубева «Завіруха» (1930), М. Дончанкі «Ударны атрад» (1932), творы іншых рускіх і ўкраінскіх пісьменнікаў.

На русском языке:

Дмитрий Емельянович Астапенко (белор. Змітрок (Дзмітрый Емяльянавіч) Астапенка)— белорусский советский поэт, переводчик, писатель-фантаст.

Родился в семье учителя. Разные источники указывают в качестве места рождения различные деревни Смоленской губернии. Учился в Мстиславском педагогическом техникуме, в 1930 году перевёлся в Минский белорусский педагогический техникум, затем в Белорусский государственный университет. Получил высшее или неполное высшее образование. Работал в редакциях республиканских газет и журналов.

16 марта 1933 года был арестован в Минске по делу «Белорусского народного общества», а 10 августа того же года осуждён как «член контрреволюционной организации» к 3 годам исправительных работ. Наказание отбывал в Мариинске Кемеровской области. После освобождения в июне 1935 года жил в Москве, работал учителем русского языка и литературы. Повторно арестован 5 декабря 1936 года и осуждён 5 октября 1937 года внесудебным органом НКВД за «антисоветскую деятельность» к 8 годам исправительных работ. Предположительно, освобождён в 1942 году. По первому делу реабилитирован судебной коллегией по уголовным делам Верховного суда БССР 24 августа 1956 года, по второй — президиумом Верховного суда БССР 29 декабря 1954 года. Личные дела Астапенко №14618 и №9935-с находятся в архиве КГБ Беларуси.

В конце сентября 1944 года Астапенко в составе группы разведчиков был переброшен на территорию Чехословакии. По некоторым данным, погиб в октябре 1944 года в Татрах. Однако в личном деле Астапенко (№9935-с) указано, что в 1949 он был приговорен к высылке (вероятно, в Красноярский край). В том, что Астапенко не погиб, был уверен (по словам критика А. Мартиновича) и его бывший однокурсник по Мстиславскому педагогическому техникуму коллега и друг поэт Аркадий Кулешов. Дальнейшая судьба Астапенко неизвестна.

Дебютировал стихами в 1926 году. Являлся членом литературного объединения «Маладняк». Автор сборников поэзии «На восход солнца» (белор. «На ўсход сонца», 1931), «Страна» (белор. «Краіне», 1931), «Возмущенные» (белор. «Абураныя», 1932), «Избранное» (белор. «Выбранае», 1957), «Стихи и поэмы» (белор. «Вершы і паэмы», 1968), книжки-картинки для детей «Трактор» (белор. «Трактар», 1933). Сборник «Как шум дождя» (белор. «Як шум дажджу» ) опубликован не был, сохранились лишь гранки. Писал рассказы. Стоял у истоков белорусской научно-фантастической литературы, автор научно-фантастического романа «Освобождение сил» (белор. «Вызваление сiл», журнал «Маладняк», 1932). Главный герой романа раскрывает «тайну атома» и с помощью своего открытия хочет уничтожить старый мир. Переводы Перевёл на белорусский язык романы М. Горького «Мать» (1932), Л. Первомайского «Околицы» (1931, вместе с М. Багульником), повести П. Голубева «Метелица» (1930), М. Дончанка «Ударный отряд» (1932), произведения других русских и украинских писателей.

[свернуть]
Share Button

Добавить комментарий

Яндекс.Метрика